Generacje adhezywów dentystycznych: od wytrawiania po systemy uniwersalne

Stomatologia adhezyjna przeszła w ciągu ostatnich siedemdziesięciu lat rewolucję. Od pierwszego wytrawiania szkliwa kwasem, które w 1955 roku opisał Buonocore, aż po dzisiejsze jednobutelkowe systemy uniwersalne — każda generacja przyniosła nowy kompromis między prostotą aplikacji, siłą wiązania a długoterminową stabilnością. Zrozumienie tego rozwoju nie jest jedynie ćwiczeniem akademickim: wybór adhezywu bezpośrednio wpływa na wynik kliniczny każdego wypełnienia kompozytowego, odbudowy pośredniej, a także na fiksację ortodontyczną.

01Kontekst historycznyDlaczego generacje mają znaczenie

Klasyfikacja adhezywów na „generacje" jest w piśmiennictwie utrwalona, choć nie do końca jednolita. Sofan i wsp. (2017) [1] w swojej pracy przeglądowej opisują rozwój od 4. generacji (trójetapowy etch-and-rinse) przez 5.–6. generację (systemy uproszczone) aż po 7. generację (all-in-one). Van Meerbeek i wsp. (2020) [2] w obszernym przeglądzie statusowym zwracają uwagę, że numeracja generacyjna to konstrukt marketingowy — klinicznie bardziej istotny jest podział na systemy etch-and-rinse (E&R) i self-etch (SE), przy czym każde podejście ma jasno zdefiniowane wskazania i ograniczenia.

Mimo to spojrzenie generacyjne pozostaje użytecznym narzędziem dydaktycznym, ponieważ mapuje, jak zmieniała się filozofia adhezji: od maksymalnej kontroli nad warstwą mazistą (smear layer), przez dążenie do uproszczenia, aż po dążenie do uniwersalności.

Arandi (2023) [3] podkreśla, że dobór adhezywu powinien wynikać ze zrozumienia podłoża (szkliwo vs. zębina), a nie z marketingowego oznaczenia generacji. Szkliwo wymaga wytrawiania kwasem dla optymalnej mikroretencji; zębina jest bardziej wrażliwa na agresywność kwasu.

02Generacje 4–5Trójetapowy i dwuetapowy etch-and-rinse

4. generacja stanowi złoty standard adhezji do szkliwa. Protokół obejmuje trzy etapy: wytrawianie kwasem fosforowym (37%), płukanie, aplikację primera, a następnie bondu. Van Meerbeek i wsp. (2020) [2] określają trójetapowy system E&R jako „gold standard" adhezji do szkliwa, z konsekwentnie najwyższymi wartościami mikrorozciągowej wytrzymałości wiązania.

5. generacja uprościła protokół, łącząc primer i bond w jednej butelce (tzw. systemy one-bottle). Heintze i wsp. (2011) [4] w badaniu korelującym dane laboratoryjne z wynikami klinicznymi wykazali, że trójetapowe i dwuetapowe systemy E&R osiągają wyższe wartości wytrzymałości wiązania niż systemy self-etch — zwłaszcza na zębinie po dłuższym czasie ekspozycji na wodę.

Ivoclar Vivadent — ExciTE F DSC: Ten bond typu total-etch (wytrawianie kwasem fosforowym osobno, primer i bond w jednym kroku) jest przedstawicielem 5. generacji z rozszerzoną zdolnością dual-cure. Kluczową innowacją jest opatentowany pędzelek aplikacyjny pokryty inicjatorem chemicznym — dzięki temu nie wymaga osobnego aktywatora nawet przy zastosowaniu z materiałami wiążącymi dualnie lub chemicznie. ExciTE F DSC jest wskazany przede wszystkim do cementowania adhezyjnego pośrednich odbudów ceramicznych i kompozytowych oraz do fiksacji wkładów endodontycznych w połączeniu z cementami wiążącymi dualnie lub chemicznie (np. Variolink® Esthetic).

03Generacje 6–7Systemy self-etch i all-in-one

6. generacja wprowadziła dwuetapowe systemy self-etch: kwaśny primer kondycjonuje warstwę mazistą bez płukania, bond aplikuje się osobno. Zaletą jest niższa wrażliwość pozabiegowa na zębinie; wadą — słabsza adhezja do niewytrawionego szkliwa. Erickson i wsp. (2009) [5] wykazali, że wstępne wytrawienie szkliwa kwasem fosforowym przed aplikacją systemów SE zwiększa wytrzymałość wiązania o 27–86% i wyrównuje ją z podejściem E&R.

7. generacja (all-in-one) połączyła wytrawianie, primer i bond w jednym kroku. Guéders i wsp. (2006) [6] w badaniu in vitro mikroprzecieku wykazali, że systemy self-etch all-in-one wykazują statystycznie wyższy mikroprzeciek niż systemy E&R — z wyjątkiem średnio silnych adhezywów SE, które zbliżyły się do E&R.

Ivoclar Vivadent — AdheSE: Dwuetapowy system SE (6. generacja). Kwaśny primer kondycjonuje zębinę i warstwę mazistą bez konieczności płukania. Wskazany do bezpośrednich wypełnień kompozytowych, zwłaszcza w obszarach przyszyjkowych z przewagą zębiny.

04Generacja 8Adhezywy uniwersalne (multi-mode)

Adhezywy uniwersalne, wprowadzane na rynek od 2011 roku, stanowią dotąd najbardziej elastyczną kategorię: jeden produkt można zastosować jako E&R, SE lub selective-etch. Alsaeed (2022) [7] podsumowuje, że systemy uniwersalne stały się najpopularniejszą kategorią na rynku, przy czym kluczowym monomerem funkcjonalnym jest 10-MDP (10-metakryloiloksydecylo diwodorofosforan), który tworzy stabilne wiązanie jonowe z hydroksyapatytem.

Francois i wsp. (2026) [8] w dotychczas największym badaniu typu practice-based (31 201 standaryzowanych testów, 90 adhezywów/trybów aplikacji w ciągu 25 lat) wykazali, że wydajności adhezywu nie da się przewidzieć na podstawie jego kategorii generacyjnej ani obecności 10-MDP — decydująca jest indywidualna formulacja chemiczna. Opakowanie jednodawkowe (single-dose) przyniosło przy tym statystycznie wyższą wytrzymałość wiązania w porównaniu z systemami butelkowymi (p < 0,01).

Adhezywy uniwersalne oferują elastyczność kliniczną, ale ich rzeczywisty potencjał zależy od właściwego wyboru trybu aplikacji w zależności od podłoża — selective-etch na szkliwie i self-etch na zębinie pozostaje zalecaną strategią.

Ivoclar Vivadent — Adhese Universal: Flagowy produkt Ivoclaru w kategorii 8. generacji. Zawiera monomer 10-MDP i jest dostępny w formacie VivaPen (pióro dozujące) oraz w klasycznej butelce. Można go stosować we wszystkich trzech trybach aplikacji. Producent deklaruje kompatybilność z kompozytami i cementami light-cure, dual-cure oraz self-cure bez konieczności osobnego aktywatora — co stanowi przewagę nad wieloma konkurencyjnymi systemami. Dantagnan i wsp. (2026) [9] w przeglądzie systematycznym potwierdzili, że systemy UA zapewniają wystarczającą wytrzymałość wiązania na szkliwie oraz na materiałach do odbudowy, przy czym wstępne wytrawienie szkliwa kwasem fosforowym przez 15 s dodatkowo poprawia wydajność.

05Zalecenie praktyczneJak dobrać adhezyw do konkretnej sytuacji

Wybór adhezywu nie jest kwestią mody, lecz podłoża i sytuacji klinicznej:

• Przewaga szkliwa (zęby przednie, rozległe wypełnienia): Trójetapowy E&R lub tryb selective-etch adhezywu uniwersalnego — szkliwo wymaga wytrawiania kwasem dla optymalnej mikroretencji [2].
• Przewaga zębiny (zmiany przyszyjkowe, głębokie ubytki): Tryb SE lub dwuetapowy system SE — zmniejsza ryzyko wrażliwości pozabiegowej [3].
• Odbudowy pośrednie (E.max, cyrkonia): Adhese Universal w trybie E&R w połączeniu z Monobond Plus (silan + primer 10-MDP) — adhezja chemiczna do podłoża jest tu równie istotna jak retencja mikromechaniczna [7].
• Cementy dual-cure: Adhese Universal i ExciTE F DSC są kompatybilne z aktywacją dual-cure bez osobnego aktywatora — sprawdź kompatybilność w przypadku innych systemów [2].
• Opakowanie: Francois i wsp. (2026) [8] zalecają opakowanie single-dose (VivaPen przy Adhese Universal) dla konsekwentnych wyników — systemy butelkowe są bardziej podatne na degradację formulacji wskutek wielokrotnego otwierania.

06Reference

1. Sofan E, Sofan A, Palaia G, Tenore G, Romeo U. Classification review of dental adhesive systems: from the IV generation to the universal type. Annali di stomatologia. 2017. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28736601/
2. Van Meerbeek B, Yoshihara K, Van Landuyt K, Yoshida Y, Peumans M. From Buonocore's Pioneering Acid-Etch Technique to Self-Adhering Restoratives. A Status Perspective of Rapidly Advancing Dental Adhesive Technology. J Adhes Dent. 2020. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32030373/
3. Arandi NZ. The Classification and Selection of Adhesive Agents; an Overview for the General Dentist. Clin Cosmet Investig Dent. 2023. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37692095/
4. Heintze SD, Thunpithayakul C, Armstrong SR, Rousson V. Correlation between microtensile bond strength data and clinical outcome of Class V restorations. Dent Mater. 2011. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20947156/
5. Erickson RL, Barkmeier WW, Kimmes NS. Bond strength of self-etch adhesives to pre-etched enamel. Dent Mater. 2009. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19473695/
6. Guéders AM, Charpentier JF, Albert AI, Geerts SO. Microleakage after thermocycling of 4 etch and rinse and 3 self-etch adhesives with and without a flowable composite lining. Oper Dent. 2006. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16924985/
7. Alsaeed AY. Bonding CAD/CAM materials with current adhesive systems: An overview. Saudi Dent J. 2022. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35692241/
8. Francois P, Le-Goff S, Attal JP, Gouze H, Lapostolle B. Battle of the bonds: Practice-based standardized dental adhesive testing of immediate dentin shear bond strength over 25 years. J Dent. 2026. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41687956/
9. Dantagnan CA, Boudrot M, Bosco J, Dot G, Nassif A. Effectiveness of universal adhesives for orthodontic bonding to enamel and restorative materials: A systematic review. Int Orthod. 2026. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41270430/

Cicero Team

Editorial · Cicero

Tým za platformou Cicero. Píšeme o digitalizaci ordinací, klinickém workflow a o tom, jak technologie mění každodenní praxi.